ارزیابی درد در گاوهای شیری ( اسکور درد )

‍ ارزیابی درد در گاوهای شیری ( اسکور درد )

راهکاری ساده برای افزایش درآمد شما

به قلم : امید قربانی

بیماری های دامی چه از نوع متابولیکی و چه انواعِ دیگر آن ، علاوه بر اینکه مستقیماً روی کاهش تولید گله اثر گذاشته و گاها خسارات هنگفتی از این جهت روی دست دامدار باقی میگذارد ، فرایند درمان و بهبود آن هم هزینه های اضافی جداگانه ای از خود برجای میگذارد که هیچ دامداری طالب آن نیست .

عموماً هم بیماری و مشکل دام ها زمانی به یک دامپزشک و درمانگر گزارش میشود که بیماری و مشکلات ناشی از آن تشدید شده و عملاً باید هم شاهد کاهش تولید باشیم و هم هزینه های دارو و درمان را نقدا پرداخت کنیم !

بدین جهت است که واژه و مفهوم ( پیشگیری ) جزو پرکاربرد ترین مفاهیم و آموزه های حوزه علوم دامی و مدیریت گله میباشد . پیشگیری مستلزم وجود داشتن مولفه های متعددی ست که اگر همه ی آنها در یک گله باشند ، میتوان آن را گله ی طلایی نامید .

با اینحال قریب به اتفاق دامداری ها و گله های ما فاقد آن مولفه های ضروری پیشگیری هستند لذا وقوع انواع بیماریهای دامی در تمامی گله ها امری کاملا طبیعی ست .

همچنانکه گفتیم ، وقوع بیماری ها امری طبیعی ست اما نگفتیم که عدم مدیریت بر این بیماری ها و عدم جلوگیری از تشدید آن و در نهایت عدم درمان بیماری ها در مراحل اولیه هم طبیعی ست .

به عبارتی ساده تر : حالا که بیماری های دامی وجود دارند و میدانیم که گله های ما نیز ناخواسته دچار انواع بیماری میشوند ، پس همواره باید هوشیار باشیم و حواسمان را جمع کنیم تا بلافاصله پس از شناسایی بیماری ، در همان مراحل اولیه با کمترین هزینه و کمترین خسارت آن را برطرف نماییم !

ارزیابی و تشخیص بیماری و درد در گاوهای شیری 

ارزیابی و سنجش سطح دردی که گاوهای شیری تجربه میکنند مهم است ، چراکه وجود درد در گاو شیری به معنای عدم رفاه و آسایش برای این حیوان میباشد . و رفاه یا عدم رفاه در گاوهای شیری ارتباط مستقیم و موثری با میزان تولید شیر دارد .

هر چیزی که باعث شود سطح رفاه گاو شیری کم شود ، مستقیماً باعث کاهش تولید شیر نیز میشود . درد و هیجانات ناشی از ترس و اضطراب و احساس غریبگی کردن از جمله عواملی ست که باعث کاهش سطح رفاه و آسایش گاو های شیری میشود . پس لازم است تا با شناسایی درست و بهنگام درد ، اقدامات لازم را جهت بهبود و بازگشت رفاه انجام دهیم ‌‌

گاوها کمترین مقدار درد را درک میکنند 

گاو ها طی میلیون ها سال آموخته اند که برای اغلب درندگان وحشی ، یک شکار و غذای مطلوب هستند . لذا پاسخ ژنتیکی این حیوان نسبت به محیط اطراف ، رفتاری تدافعی ست . رفتار تدافعی به این معناست که حیوان تلاش میکند همواره و در هر محیطی که قرار دارد ، خود را سالم و چالاک و آماده نبرد نشان دهد ‌.

به همین جهت است که گاوها حتی اگر آسیب دیده باشند و صدمه ای به آنها رسیده باشد ، علائمی از ضعف و درد ظاهر نمیکند تا مورد توجه حیوانات شکارچی قرار نگیرد . اینکه گاوها در بسیاری از بیماریهای دردآور نیز رفتار آشکار و روشنی از درد نشان نمیدهند ریشه در همین مسئله دارد .

همین ویژگی تدافعی و اظهار نکردن علائم درد ، این تصور اشتباه را برای بسیاری از مردم و دامداران بوجود آورده است که گاوها نسبت به درد حساس نیستند و اصلا درد را درک نمیکنند.

در صورتی که سیستم عصبی گاوها یکی از پیچیده ترین و توسعه یافته ترین سیستم های عصبی جانوری ست و حتی کوچکترین مقیاس درد و ترس را به خوبی درک میکنند و واکنش نشان میدهند . منتها تفاوت گاو ها با سایر جانوران در نوع واکنش به مولفه های درد و ترس است . ترانسلیشن یکی از ویژگی های رفتاری گاوهاست که به معنای تغییر مسیر واکنش از محیط بیرون به اندام های درونی ست .

چالش های تشخیص درد در گاوهای شیری

باتوجه به آنچه که درباره کاهش رفاه دام و ارتباط مستقیمش با کاهش تولید گفتیم و نیز مطلبی که درباره رابطه بیماری و کاهش سطح رفاه نوشتیم ، همچنین آگاهی از اینکه کوچکترین مقیاس بیماری و استرس در گاوها ، ایجاد درد میکند ، پس لازم است تا برنامه ای دقیق برای مدیریت درد در گاوهای شیری داشته باشیم.

این برنامه ریزی برای مدیریت و کنترل درد در گاوهای شیری همان چیزی ست که ما اصطلاحاً به آن ( اسکور درد ) میگوییم . یعنی شاخص ها و ملاک هایی را تعیین میکنیم برای ارزیابی سطح درد در گاو شیری. به عبارتی ساده تر : پارامتر های را معرفی میکنیم و برای هر کدام از این پارامتر ها یک عدد مشخص تعیین میکنیم . این عدد همان نمره ی ارزیابی و اسکور میباشد.

اسکور ( score ) واژه انگلیسی به معنای امتیاز 

چالش مهم و اصلی ما دقیقا در همینجاست که اولاً برای ارزیابی درد چه شاخص هایی را باید تعیین کنیم ؟ این شاخص ها مبتنی بر چه مولفه ای باید باشد ؟ و چگونه این شاخص ها را تفکیک کرده و به هر کدام یک نمره ی مخصوص بدهیم ؟

و چنانچه توانستیم از سد چالش های بالا با موفقیت عبور کنیم و شاخص ها را به درستی تعیین کردیم ، با چه ابزار یا روشی میتوانیم گاوهای شیری را مورد سنجش و ارزیابی قرار دهیم و آنها را با شاخص های تعیین شده تطبیق دهیم ؟ به عبارتی تشخیص بیماری یک دام در همان مراحل اولیه و تطبیق آن با شاخص ها را چگونه باید انجام دهیم ؟

در حال حاضر و برای صنعت دامپروری ایران اگرچه برخی روش ها و ابزار ها برای تشخیص اولیه بیماری دام وجود دارند اما واقعیت این است که یا قابلیت و کارآمدی لازم را ندارند و یا آنقدر هزینه ی سنگین دارند که مقرون به صرفه نیست .

مثل انواع نمونه برداری از خون و شیر و مدفوع و تحلیل آنها در لابراتوار و آزمایشگاه . آزمایشگاه و آنالیز های لابراتواری خیلی مفید و موثر هستند اما کاربردش مربوط به زمانی ست که درگیری گله شدید شده باشد . در اینصورت چند فقره نمونه برداری و آنالیز به ما میفهماند که مشکل از کجاست و چه نوع پروتکل درمانی را باید بکار ببریم . 

اما دامدار که نمیتواند هر روز از تمام دام های گله ی خود نمونه برداری و آنالیز آزمایشگاهی کند برای اینکه بفهمد مشکلی در گله وجود دارد یا وجود ندارد! تقریبا می‌توان گفت که انجام این روش ، محال و غیر ممکن است !

روش دیگری که وجود دارد و تبلیغات گسترده هم از سوی شرکتهای تولید کننده روی آنها صورت میگیرد استفاده از انواع سنسور های زیستی و حسگر های بیولوژیکی دامی هستند !

حسگرهای زیستی ( بیوسنسورها ) در مدلهای مختلفی مانند : ( گردنبند ، پابند ، گوشواره ای و حتی شکمبه ای ، سنسور های ثابت ، سنسور های تابشی ، سنسور های حرارتی و … ) طراحی و تولید شده اند و کاربرد های متنوعی نیز دارند . 

به عنوان نمونه : حسگر های گامشمار ، اطلاعات مربوط به میزان ایستادن ، نشستن ، توقف ، حرکت و فعالیت دام ها در محوطه بهاربند را به سِروِر و گیرنده مرکزی منتقل میکند . دستگاه مرکزی هم با استفاده از الگوریتم های قبلی این اطلاعات را تحلیل و آنالیز میکند . و چنانچه رفتار دام با مکانیسم الگوریتم همخوانی نداشته باشد ، دستگاه پیام یا آلارم هشدار را برای دامدار ارسال میکند ‌‌. اینجاست که دامدار متوجه میشود که یک یا تعدادی از دام ها دچار رفتار غیر طبیعی بوده و باید به وضعیت آنها رسیدگی شود !

سنسور ها و حسگر های زیستی دیگری نیز هستند که وظایف دیگری بر عهده دارند . بکار گیری سنسور های زیستی ، اقدام خوب و پسندیده ایست اما خوب ، موانع و چالش هایی هم با خود دارد که همین چالش ها باعث میشود کاربرد آنها چندان عمومی نشود و طرفدار آنچنانی نداشته باشد!

یک راه بدون هزینه پیدا کن

از آنجایی که وقوع بیماری در گله ها همیشه وجود دارد و نیز استفاده از روش ها و ابزار های موجود در بازار تقریباً غیر ممکن به نظر میرسید لذا همین مسئله یکی از دغدغه های همیشگی کارشناسان علوم دامی و دامپزشکان بود !

پیدا کردن روش یا وسیله ای برای این هدف نیازمند مطالعات گسترده ، وقت و انرژی زیاد و ارتباط و تبادل دانش با دانشمندان و پژوهشگران مختلفی از چهار گوشه دنیا در حوزه های مختلف بود ( از جمله هند ، ژاپن ، آلمان ، آمریکا ، چین ، مصر ، هلند و… ) .

بعضاً پیشنهاد ها و طرح های خوبی هم ارائه میشد از سوی برخی دانشمندان علوم دامی و غیر دامی ‌. جمع بندی نهایی تمام تحقیقات بدینجا رسید که ابداع و طراحی و تولید یک بیوسنسور که مولتی فاکتوریال باشد و همه ی نیاز های تشخیصی را در یک حسگر داشته باشد ، بهترین گزینه است .

این سنسور مولتی فاکتوریال ، پروژه ایست که پروفسور والسون از ویسکانسین آمریکا سالهاست روی آن کارِ مطالعاتی و آزمایشی انجام میدهد اما هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است . 

پروژه پروفسور والسون و طراحی بیوسنسور های مولتی فاکتوریال ، چیز ناشدنی و غیر ممکنی نیست که انسان نتواند آن را تولید کند . شدنی ست و امکان پذیر اما با اینحال شاید اصلاً به درد ما و صنعت دامپروری ایران نخورد!

چراکه به هر حال این هم مانند سایر بیوسنسور ها چالش های خاص خودش را دارد . مضافاً اینکه به فرض موفقیت در طراحی و تولید آن ، دامداران باید هزینه های سنگینی برای خرید و استفاده از آن خرج کنند که شاید فقط مگافارم های خصولتی بتوانند از پس هزینه آن بربیایند . علاوه بر آن ، نفوذ و فراگیری تکنولوژی هایتک و افزار های پیچیده در هزاران دامداری روستایی و فارم های معیشتی و گله های کوچک عملاً غیرممکن است . 

بدنبال راهی بودیم که هم ارزان باشد و هم بتوانیم از این روش در تمام دامداری های ایران با هر تعداد دام استفاده کنیم . و مهمتر از همه اینکه روشی ساده باشد به گونه ای که یادگیری آن حتی برای یک دامدار سالخورده ی بیسواد در دور افتاده ترین نقطه ی کشور ، راحت و آسان انجام شود !

شاخص های بصری و دیداری اسکور درد 

بدینگونه بود که پس از آنهمه تحقیق و جستجو و تبادل دانش با دانشمندان مختلف خارجی ، در نهایت به شاخص های بصری و دیداری اسکور درد رسیدیم ‌. یعنی ارزیابی اسکور درد از راه دیدن و نگاه کردن . همان چیزی بود که دنبالش میگشتیم .

یک روش تشخیصی مفید و موثر که :

۱: کاملاً ارزان و تقریبا رایگان است !

۲: در هر دامداری ایرانی قابل استفاده است!

۳: یادگیری آن بسیار ساده و راحت است!

دامدار گرامی و ارجمند : در ادامه ی این مقاله تلاش میکنم برخی از مهمترین ویژگی ها و علائم کاربردی اسکور درد را بنویسم ‌ یادگیری آن نیز برای شما راحت و آسان است چون پیچیدگی خاصی ندارد . اما توصیه و نکته ی مهم بنده در مقاله ، تاکید بر تمرین و ممارست روزانه ی این تکنیک است . آنقدر این تکنیک را روی گاو های خود تمرین کنید تا ملکه ی ذهن شما شود . با یکی دو با یا چهار پنج بار خواندن این مقاله و تکنیک آن ، نمیتوانید یک متخصص اسکور درد شوید .

تکنیک های فنی اسکور درد 

گفتیم که گاو ها نسبت به کمترین مقیاس درد نیز حساس بوده و واکنش نشان میدهند . تحقیقات گسترده ثابت کرده است که پارامترهای فیزیولوژیکی ( مشخصات بدنی ) و اتیولوژیکی ( مشخصات رفتاری ) برای ارزیابی درد و بیماری گاوها موثر و قابل استناد هستند .

همانگونه که انسان در اثر درد ، حالت چهره و صورتش تغییر میکند در گاوهای شیری نیز حالت چهره و صورت در اثر وقوع درد تغییر میکند . این تغییرات ناحیه ی سر و صورت گاو شیری در زمان های بیماری ، پایه و مبنایی شده است برای ارزیابی درد و تعیین اسکور برای آن .

بنابراین محور اصلی ارزیابی های ما در اسکور درد ، ناحیه ی سر و صورت گاو های شیری ست که اصطلاحا به آن صورت دردی گاو هم گفته میشود ( البته چند پارامتر دیگر را هم در پایان به آن اضافه میکنیم ) .  

عمده ترین بخش های سر و صورت گاوها که در اثر بیماری و درد دچار تغییرات فیزیولوژیکی و اتیولوژیکی میشوند ، شامل این پنج ناحیه هستند :

گوش‌ ها ، چشم‌ ها ، ماهیچه‌ های فک ، پوزه ، بینی

یکی از شاخص های که برای ارزیابی سطح درد ( اسکور درد ) در گاوها مورد تحلیل و سنجش قرار میگیرد ، چشم و گوش این حیوان است . گاو ها برای برقراری ارتباط و واکنش موثر به محیط از چشم و گوش خود به شکل نسبتاً ثابتی در مواقع مختلف استفاده میکنند و تقریبا یک همبستگی ثابتی نیز بین چشم و گوش در ارتباطات گاو وجود دارد . 

در مورد چشم باید گفت که : مجموعه ی قرنیه ، پلک و عضلات متصل به آن در اسکور درد موثر هستند چراکه به خوبی تغییرات را نشان میدهند . میزان سفیدی چشم ، میزان بسته با باز بودن چشم ، نحوه قرار گیری پلک روی چشم ، میزان تراکم و انقباض عضلات اطراف چشم و … شاخص های ما در ارزیابی های چشم گاوهاست .

درصد سفیدی چشم در اثر وقوع درد های ملایم یا هیجانات متوسط به طور قابل‌توجهی کاهش پیدا میکند . اما اگر به گاوها درد بیشتری وارد شود یا سطح هیجان افزایش پیدا کند ، درصد سفیدی چشم هم به نحو چشمگیری بالا میرود .

 به عنوان مثال : زمانی که گوساله از مادر جدا میشود میزان استرس و هیجان منفی گاو بالا میرود . در این مواقع سفیدی چشم گاو بیشتر میشود . یا زمانی که یک گاو را از گروه خودش جدا میکنید باز هم این اتفاق رخ میدهد .

در مورد ارزیابی از طریق مشاهده گوش هم باید توجهمان به این موارد باشد : مایل شدن گوش به سمت پایین ، عقب یا جلو کشیده شدن گوش و… !

در تصویر فوق ، سه تیپ گاو را مشاهده میکنیم . اگر دقت بیشتری به عکس داشته باشید ، متوجه میشوید که تفاوت های واضحی با یکدیگر دارند . 

از جمله این تفاوت ها را میتوانید در نواحی ( گوش ، پوزه ، سوراخ بینی ، عضلات فک و دهن و عضلات نواحی چشم ) مشاهده کنید . این تفاوت ها ، همان تکنیک های کاربردی اسکور درد هستند که در ادامه توضیح میدهم .

الف : تصویر شماره یک ( bi ) 

صورت و گوش این گاو در حالت نرمال و طبیعی بوده و نشانگر عدم وجود درد و تنش میباشد . 

گاوها در قسمت های مختلف دامداری مانند سالن شیردوشی ، بهاربند ، فری استال و هنگام تغذیه باید این اسکور را داشته باشند.

ب : تصویر شماره دو ( bii ) 

به زاویه گوش این گاو نگاه کنید . نسبت به گاو شماره یک ، کمی افتادگی در آن مشاهده میشود . چین خوردگی بالای چشم را ببینید که نسبت به گاو شماره یک دارای تراکم بیشتری ست . این چین خوردگی به معنای آنست که عضلات بالای چشم منقبض شده اند . چین خوردگی ناحیه صورت و اطراف فک نشان میدهد که ماهیچه های میانیِ صورت دچار فشار و انقباض هستند . حفره بینی هم بازتر و بزرگتر نشان داده شده است . این گاو بیمار است و میزانِ درد با اسکور نمره ۳ را دارد تحمل میکند . 

ج : تصویر شماره سه ( biii ) 

علاوه بر علائم مربوط به گاو شماره ۲ ، وضعیت گوش را هم داریم که به سمت عقب کشیدگی پیدا کرده است . این گاو نیز بیمار است و شدت بیماری و درد آن بیشتر از گاو شماره ۲ میباشد . گاوهایی که چنین علائمی دارند ، سطح درد با اسکور نمره ۴ را دارند . اگر علاوه بر نکات قبلی ، گاوی را دیدید که عضلات لب هم منقبض و متورم شده است همراه با کشیدگی حفره های بینی به سمت بالا ، یعنی بیماری آن حیوان شدید است و بالاترین سطح درد و تنش را دارد . بالاترین اسکور درد را با عدد ۵ نشان میدهیم که اصطلاح کوتاهش ( اسکور ۵ ) است .

ویدیوی آموزشی درباره اسکور درد / اینستاگرام 

امروزه موضوعِ مدیریت درد در گاوها به عنوان دانشی نوین در حوزه ی دامپروری از اهمیت بالایی برخوردار است و برای مکانیزه کردن و مانیتورینگ هوشمند و دقیق آن ، ابزار ها و نرم افزار هایی در حال طراحی و تولید است .

یادگیری این تکنیک توسط هر دامداری راحت است و هیچ گاوداری نیست که نتواند آن را یاد بگیرد . تکنیکی بسیار ساده و قابل استفاده برای همگان اما در عین سادگی ، اهمیت و ارزش فوق العاده ای دارد . این تکنیک میتواند برای یک گاوداری شیری ۳۰ رأسی سالانه تا ۱۰۰ میلیون تومان صرفه جویی داشته باشد و از هزینه های اضافی جلوگیری نماید .

نویسنده: مهندس امید قربانی 

کارشناس دامپروری و تحلیلگر اقتصاد کشاورزی / مدیر گروه مهندسی توسعه دامپروری اندیشه مهر / مدیر پویش ملی نجات صنعت دامپروری ایران 

مقالات علمی و آموزشی بیشتری از امید قربانی بخوانید:

هفت اقدام مهم در مواجهه با ورم پستان گاوهای شیری 

توضیح اسیدوز شکمبه گاوهای شیری به زبان ساده 

دفعات شیردوشی بیشتر شود ، درآمدتان بیشتر میشود

تغذیه گله در این ساعت ، درآمد شما را بیشتر میکند

ویژگی های یک باکس شیر دوشی استاندارد و کاربردی

هر شیر طعم داری خراب نیست ، طعم های غیر طبیعی شیر