محصولات تراریخته چیست ؟
آیا محصولات تراریخته برای ما مضر است یا مفید؟
به قلم : امید قربانی
مخاطب گرامی ، در این نوشتار تلاش کردم که بدون هرگونه سوگیری یا دخالت دادن حب و بغض و احساسات ، یک مقاله تحلیلی و پژوهشی جامع و کامل در ارتباط با محصولات تراریخته تقدیم حضور شما عزیزان کنم !
قبل از اینکه به موضوع اصلی و محصولات تراریخته در ایران و جهان بپردازیم ، لازم است که دو موضوع بسیار مهمتر و جدی تر را بررسی کنیم . و به نظر بنده این دو موضوع از خودِ تراریخته ها مهمتر هستند !
۱: نگرانی و دغدغه در ارتباط با تولید و تجارت و مصرف محصولات تراریخته محدود به ایران و مردم کشور ما نیست بلکه تقریباً در تمام کشور ها این دغدغه و نگرانی وجود دارد و حتی در پاره ای از مواقع گروه هایی از مردم کشور های توسعه یافته اقدام به تجمع و اعتراض خیابانی در این زمینه میکنند .
به عنوان نمونه میتوان از اعتراضات خیابانی مردم کشور های فرانسه ، انگلستان ، ایالات متحده آمریکا ، فنلاند ، لهستان و… در این رابطه نام برد . اعتراضات در کشور لهستان تا آنجا پیش رفت که پارلمان این کشور مجبور شد موضوع ممنوعیت مطلق تولید و واردات محصولات تراریخته را در دستور کار خود قرار دهد .
و یا مخالفان بریتانیایی که با اعتراض های متوالی و دامنه دار ، پارلمان و دولت این کشور را مجبور کردند که هرگونه تولید و کاشت محصولات تراریخته به هیچ عنوان از سوی شخصیت های حقیقی و حقوقی خصوصی و شرکت های تجاری صورت نگیرد و تمامی فعالیت های مربوط به این حوزه مستقیماً توسط دولت انگلستان انجام شود !
اما با همه ی این تفاصیل باید این ادعا را مطرح کنم که : بدون در نظر گرفتن خوب با بد بودن و بدون لحاظ کردن مفید یا مضر بودن محصولات تراریخته ، نگرانی بیشتر و دغدغه ی روز افزون مردم ایران در این رابطه کاملاً بجا و درست و دقیق است !
و اگر مسئله نگرانی از محصولات تراریخته جزو موضوعات روزانه ی رسانه ها و شبکه های مجازی و محافل علمی جامعه ی ایرانی باشد ، باید به آنها حق بدهیم !
چرا ایرانیان حق دارند که نسبت به تراریخته ها نگران تر باشند ؟
پاسخ به این سوال را باید از دو منظر مهم و بنیادین بررسی کنیم تا عمق دغدغه و نگرانی ایرانیان نسبت به محصولات تراریخته نمایان شود .
۱: از منظر قوانین ، پروتکل ها و استاندارد های ملی تدوین شده در این رابطه !
۲: سازمان های دولتی مسئول در حوزه صدور مجوز های واردات محصولات تراریخته !
کارشناس و متخصصان ایرانی هم از سالها پیش باتوجه حساسیت های خاص سلامتی و امنیت غذایی و ایمنی زیستی ، اقدام به تدوین پروتکل های مخصوص تولید و تجارت محصولات تراریخته نموده اند .
اما چالش اصلی اینجاست که : چه کسی میتواند تضمین دهد و قاطعانه اعلام نماید که این قوانین و پروتکل ها در رابطه با تولید و واردات محصولات تراریخته ، به صورت واقعی و کامل اجرا میشود ؟
هر ایرانی آگاه و مطلعی به خوبی واقف است که دور زدن قوانین ، نادیده گرفتن پروتکل ها ، لگد مال کردن استاندارد ها در کشور ما چقدر آسان و ساده است . بنابراین تکیه و اعتماد به مفاد قانونی و پروتکل های استاندارد مربوطه اساساً فاقد هرگونه اعتبار است . انگار که اصلا قوانینی در این رابطه نداریم !
موضوع مهم دوم در ارتباط با سازمان های دولتی دخیل در این رابطه بود . بر اساس قوانین مصوب سال ۱۳۸۸ در مجلس شورای اسلامی ، سه نهاد اصلی که صلاحیت صدور مجوز های مربوط به محصولات تراریخته را دارند به ترتیب عبارتند از :
۱: وزارت جهاد کشاورزی در حوزه کشاورزی و دامپروری
۲: وزارت بهداشت و درمان در حوزه غذای مصرفی انسانی
۳: سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه های ایمنی زیستی
از آنجایی که در حوزه های بهداشت و درمان و نیز حوزه مربوط به محیط زیست ، تخصص و دانایی لازم را ندارم بنابراین در مورد این دو سازمان اظهار نظر نمیکنم !
اما در مورد وزارت جهاد کشاورزی ، مستندات و موارد بسیار زیادی وجود دارد در ارتباط با این ادعا که : وزارت جهاد کشاورزی اساساً و اصولاً تابع هیچگونه مقررات و قوانین نیست و در حوزه تجارت محصولات کشاورزی نه تنها کمترین مولفه های استاندارد را در نظر نمیگیرد بلکه حتی در موارد متعددی برای ورود میلیون ها تن مواد غذایی آلوده و خطرناک مجوز صادر کرده است !
از دیگر ادعاهای غیر قابل انکار و البته اعجاب انگیز وزارت جهاد کشاورزی در این زمینه باید به صدور مجوز واردات و توزیع میلیون ها داروی تقلبی و تاریخ گذشته در شبکه رسمی سازمان دامپزشکی کشور اشاره کرد !
فاجعه ی تولید و تجارت داروهای تقلبی در جهان امروز با سرعت بالایی رو به گسترش است . این دارو ها عمومأ به طور غیر قانونی تولید و از طریق شبکه های غیر رسمی به بازار عرضه میشوند .
ایران ، تنها کشوری در جهان است که توزیع گسترده انواع دارو ها و واکسن های تقلبی و غیر استاندارد حوزه دامی در آن از طریق شبکه های رسمی صورت میگیرد و متاسفانه سالانه هزاران میلیارد تومان خسارت روی دست صنعت دامپروری و دامداران میگذارد .
هندوستان ، پاکستان ، ترکیه و چین از جمله بزرگترین کشور ها در رابطه با تولید و تجارت داروهای تقلبی و غیر استاندارد هستند . جالب اینجاست که ایران بهشت تجارت داروهای تقلبی هندی و ترکیه ایست و بیشترین داروی تقلبی و غیر استاندارد به ایران از کشور های پاکستان و عراق وارد میشود .
توجه داشته باشید که در نوشتار فوق ، ما درباره امنیتی ترین و حساس ترین کالای مصرفی در جهان صحبت کردیم و مصرف دارو های تقلبی میتواند به بیماری های جدی ، خطرناک و حتی مرگ آفرین منجر شود و خطرات جبران ناپذیری را به همراه داشته باشد .
اکنون و با این تفصیل آیا کسی هست که بتواند در رابطه با قوانین و استاندارد های مربوط به محصولات تراریخته و یا نظارت بر صدور مجوز های این حوزه ، قاطعانه دفاع کند ؟ بدون شک چنین نخواهد بود و نگرانی مردم و پژوهشگران حوزه سلامت و غذا و کشاورزی ایران کاملاً بجاست !
در پایان بخش اول نوشتار لازم است این نکته را نیز یادآوری کنم که : جدا از مطالب فوق ، متاسفانه شاهد هجم انبوهی از شایعات و توهمات متنوع در رابطه با محصولات تراریخته در ایران هستیم که گاها برخی از نویسندگان و منتشر کنندگان آن مطالب حتی کمترین اطلاعی در این زمینه ها ندارند .
بارها شاهد بودم که یک کارشناس حوزه بهداشت و درمان بدون اینکه کمترین اطلاعی از مسئله آمیخته گری و اصلاح نژاد در دام ها داشته باشد ، این فرایند را نیز جزو موارد تراریخته معرفی کرده و مقاله ها برای آن نوشته !
شدت و حدت اینگونه جعلیات و شایعات و مطالب غیر علمی و بی پایه و اساس در ایران آنقدر بالاست که باعث تشویش اذهان عمومی نیز شده و این تشویش حتی به سطح نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز رسید . خب البته جامعه علمی کشور نیز در این رابطه بی تقصیر نیست که تاکنون نتوانسته است درست و دقیق وظیفه خود را انجام دهد !
تراریخته چیست ؟
اصطلاح موجودات تراریخته ژنتیکی ( Genetically Modified Organisms ) که به اختصار آن را GMO میگویند ، هر موجود زنده ای ست که ویژگی های ژنتیکی آن با روش های غیر طبیعی و غیر ذاتی تغییر پیدا کرده باشد .
فرایند تغییر در ژنوم جانداران یا فناوری نوترکیب DNA را در ایران عمدتاً تحت عنوان مهندسی ژنتیک میشناسیم . یک حوزه علمی و دانشی بسیار ارزشمند و کاربردی و مهم که باتوجه به ازدیاد جمعیت جهانی ، تغییرات شدید اقلیمی و موانع متعدد بر سر راه تولیدِ غذا ، اهمیت آن دوچندان میشود .
خودِ واژه ی تراریخته ( transgenesis ) نیز از ترکیب دو واژه transformation به معنی تغییر شکل و genesis به معنی ریشه و ذات یک چیز ایجاد شده که اجمالا به معنی تغییر دادن ژن اولیه و اصلی یک جاندار است .
سازمان بهداشت جهانی ، محصولات تراریخته را اینگونه معرفی کرده است : گیاهان ، جانداران یا هر موجود میکروسکوپی که ترکیب ژنتیکی ( DNA ) آن را به گونه ای تغییر داده باشند که در طبیعت از طریق جفت گیری یا نو ترکیبی ایجاد نمیشود .
بر اساس شواهد و مدارک ، اولین موجودِ زنده ی تراریخته ای در سال ۱۹۷۳ و توسط دو دانشمند به نام های استنلی کوهن و هربرت بویر تولید شده است . و درست از همان سال بود که در نتیجه جلسات مشورتی متعددی که از سوی کاردینال های کاتولیک و دانشمندان مربوطه انجام شد ، قوانین و پروتکل های اولیه برای اداره و نظارت این فناوری نوپا اتخاذ شد .
محصولات تراریخته یک تجارت است یا یک ضرورت ؟
اغلب کسانی که در ارتباط با محصولات تراریخته ، مقالات و گزارش های انتقادی و تهاجمی نوشته اند ( جدا از معتبر بودن یا معتبر نبودن نوشته ها ) افرادی هستند که به این فناوری و این دانش صرفاً از دریچه تجارت و ثروت آفرینی نگاه کرده اند .
بنده هم قصد این را ندارم که جنبه ی تجاری این موضوع را نادیده بگیرم یا انکار کنم . خیر ، و اتفاقا جزو تجارت های پر سود با گردش مالی چند صد میلیارد دلاری در سال است .
اگرچه آمارهای جدید را بدست نیاوردم اما بر اساس گزارش های موسسه خدمات بین الملل بیوتکنولوژی کشاورزی ( ISAAA ) در سال ۲۰۱۰ سطح زیر کشت محصولات تراریخته در جهان مرز یک میلیارد هکتار را نیز گذرانده بود . و تولید این محصولات در همان سال ۲۰۱۰ نسبت به سال ۱۹۹۶ که نقطه آغاز تولید محصولات تراریخته قلمداد میشود ، رشد ۸۷ برابری داشته است . به عبارتی ساده تر : فناوری تولید محصولات تراریخته ، توسعه یافته ترین و سریع ترین فناوری حوزه کشاورزی مدرن بوده است .
آمار های کشوری و بین المللی نشان داده است که ایالات متحده آمریکا ، برزیل ، کانادا ، آرژانتین ، هند و چین ، بیشترین سطح زیر کشت محصولات تراریخته را در جهان داشته اند . که مانند بسیاری دیگر از حوزه ها ، آمریکا با بیش از ۷۵ میلیون هکتار در صدر جدول قرار دارد .
بیش از ۹۰ درصد سویای تولید شده در ایالات متحده آمریکا از نوع محصولات تراریخته میباشد که علاوه بر مصرف داخلی ، یک حوزه تجاری و صادراتی قدرتمند را نیز برای این کشور ایجاد کرده است . این نکته را نیز مد نظر داشته باشید که آمریکا اساساً وارد کننده سویا نیست و هرآنچه را که مصرف میکند مربوط به همین بخش تولیدی است .
به جز کشور های تولید کننده حوزه محصولات تراریخته ، در حال حاضر تقریبا همه کشور های جهان ( چیزی در حدود ۱۹۰ کشور ) مصرف کننده محصولات تراریخته هستند و آن را پذیرفته اند . میتوان در این رابطه کشور استونی را استثنا قرار داد که هرگونه تولید ، واردات و تجارت محصولات تراریخته در آن ممنوعیت مطلق دارد .
همه ی این مطالب را شفاف و صریح عرض کردم تا گستره ی تجاری و گردش مالی بسیار هنگفت محصولات تراریخته آشکارتر و ملموس تر شود .
اما خب این همه ی ماجرا نیست و نباید صرفا بر اساس این داده های تجاری درباره محصولات تراریخته قضاوت کنیم . چراکه یک مولفه و پارامتر بسیار مهم دیگری نیز وجود دارد . و آن هم چیزی نیست جز نیاز کنونی و آینده ی بشر به تامین غذا.
همانگونه که در قسمت های آغازین نوشتار خدمت شما عرض کردم ، جهان بشری امروز با سه مولفه ی کلیدی و بنیادین مواجه است که امنیت غذایی اش را مستقیماً به چالش های جدی کشانده است .
۱: رشد روز افزون جمعیت جهان
۲: تغییرات شدید آب و هوایی
۳: ناپایداری کشاورزی و موانع تولید غذا
امنیت غذایی جهان نه فقط در آینده بلکه حتی همین الان نیز تحت تأثیر این سه مولفه قرار داشته و با چالش های جدی مواجه شده است . لذا دانشمندان و پژوهشگران حوزه های کشاورزی و غذایی انواع فناوری ها و روش های تکنولوژیکی را بکار میبرند تا غذای مردم جهان در امنیت قرار داشته باشد . در حال حاضر نیز فناوری تولید محصولات تراریخته و مهندسی ژنتیک یکی از سهل الوصول ترین و پایدار ترین روش ها در این زمینه میباشد .
صد البته حفظ امنیت غذایی به این معنی نیست که دانشمندان و پژوهشگران در استفاده از هر روش یا فناوری کاملاً آزاد هستند و هیچ قید و قانونی برای آنها وجود ندارد . نه تنها اینگونه نیست بلکه علاوه بر سازمان های بهداشتی که شدیداً روی حفظ سلامت عمومی و ایمنی غذا تاکید دارند ، مراکز مذهبی مختلف نیز نظارت و دقت سرسختانه ای روی فعالیت دانشمندان اعمال میکنند .
اینجاست که پروتکل های استاندارد سازی و ضوابط ایمنی زیستی محصولات تراریخته ، اهمیت پیدا کرده و از سوی دولتمردان و مسئولان مربوطه در کشورهای مختلف دنبال میشود . نحوه ی تعامل دولت ها در تنظیم ضوابط و مقررات مربوط به محصولات تراریخته یکسان نیست بلکه متفاوت است . در برخی از کشور ها هنوز ساز و کار تنظیمی قانونی ایجاد نشده است . و طبیعتاً در کشور هایی که ضوابط و سازوکار های مربوطه دیده شده ، مبنای تدوین این پروتکل ها در درجه اول ایمنی و بهداشت غذایی ، ایمنی و سلامت انسان و بالاخره خطرات زیست محیطی میباشد .
وضعیت محصولات تراریخته در ایران
خوب یا بد ، ایران نیز جزو کشورهای وارد کننده و مصرف کننده محصولات تراریخته میباشد . بخش بزرگی از خوراک دام و طیور کشور و نیز روغن های نباتی مصرفی ما وارداتی و از نوع تراریخته میباشد . سویا ، ذرت ، کلزا و پنبه در راس جدول واردات محصولات تراریخته ایران قرار دارند
مصرف مواد تراریخته برای انسان ضرر دارد یا خیر ؟
با توجه به تعریفی که از محصولات تراریخته ارائه شد ، هر موجود و محصول تولید شده در این فرایند ، دارای ژن یا مجموعه ای از ژن های جدید است که هر کدام به روشی متفاوت ، در جایگاه منحصر به فردی از ژنوم درج شده اند .
بنابراین روشن است که ایمنی و سالم بودن هریک از محصولات غذایی تراریخته ، باید به طور موردی بررسی شود و اعلام یک نظر واحد در مورد همه محصولات تراریخته نه تنها امکان پذیر نیست بلکه حتی عاقلانه هم نیست .
کلیه محصولات تراریخته ای که امروزه در بازار های بینالمللی مبادله میشوند مراحل ارزیابی ایمنی زیستی و استاندارد های لازمه را پشت سر گذاشته اند و به عبارتی ساده تر : هیچ خطری برای سلامت انسان ندارند . علاوه بر این هیچ گزارشی مبنی بر بروز علائم بالینی در جوامع انسانی مصرف کننده این محصولات منتشر نشده است .
با این وجود اصول ( قوانین غذایی ) تدوین شده از طرف سازمان بهداشت جهانی ، همواره باید مورد توجه و بررسی قرار بگیرد و در صورت لزوم حتی پس از فروش محصولات تراریخته نیز نظارت مناسب صورت گیرد تا اطمینان لازم از ایمن و سالم و غیر مضر بودن محصولات GM به دست آید .